Ludwik Gumplowicz

ROZDZIAŁ VI

Filozofia historii.

Jedną wielką zasługę przyznać trzeba filozofii spekulacyjnej tj. że wytknęła szerokie granice dla badań myśli ludzkiej, że szczęśliwym przeczuciem odszukała różne dziedziny zjawisk dotychczas niezbadane, i wciągnęła w dyskusję filozoficzną przedmioty, które poprzednio stały daleko po za obrębem wszelkiej filozofii. Idąc za tropem owych „idei wrodzonych," budowała ona coraz nowe działy swego systemu. Tak np. w ślad za „ideą piękna" wytworzyła ona estetykę, jako osobną dziedzinę filozoficzną, badającą istotę piękna i warunki, pod jakimi piękno się objawia w różnych dziedzinach sztuki. Jakkolwiek sposób traktowania filozofii spekulacyjnej był mylny, nie polegający na podstawach realnych, należy się jednak filozofii tej uznanie, że pierwsza przedmioty te traktowała i wszelkiej późniejszej filozofii wskazała i utorowała nowe drogi. Wyszukać realne podstawy pod te nowe działy filozofii mogło stać się zadaniem późniejszej epoki: ale wytknięcie tych nowych dzielnic pozostanie na zawsze zasługą filozofii spekulacyjnej.

Pierwszorzędne pod tym względem miejsce zajmuje Hegel. Postawiwszy jako rdzeń i pierwiastek całego świata zjawisk myśl, ideę, mógł łatwo zręczną dialektyką wykazać, że wszystkie dziedziny świata i życia są tylko wcieleniem się myśli, upostaciowaniem idei; wszelki rozwój zaś świata i życia tylko rozwojem idei przez prawidłowe stopnie tezy, antytezy i syntezy. Oczywista, że ta główna treść filozofii Hegla sama w sobie jest czczą zabawką dialektyczną; nie ma ona ładnej podstawy rzeczywistej, ale zasługą Hegla nie miej pozostanie, że dla filozofii zdobył dziedziny życia i świata, nietknięte przed nim przez filozofów, a które dawniej nie zdawały się należeć do zakresu badań filozoficznych.

Taką nową dziedziną, przyłączoną przez Hegla do obszaru filozofii, była historia. Jakkolwiek bowiem nie brakowało i przedtem na filozofach i autorach, którzy tu i ówdzie objawiali zdanie swoje o przebiegu znanych nam dziejów ludzkich, to jednak Hegel pierwszy z całą świadomością zadania i z całym rozmysłem w traktowaniu tegoż, uczynił z dziejów ludzkich przedmiot osobnego działu filozofii.

Wielu było przed Heglem autorów, którzy upatrywali w przebiegli dziejów pewne przewodnie myśli i tendencje: ale Hegel pierwszy starał się przedstawić przebieg ten, jako proces, odbywający się prawidłowo, i prawidłowość tę ująć w ścisłą, niby umiejętną formułkę.

dr Kamil M. Kaczmarek 28 09 2009